به گزارش پایگاه خبری و رسانه‌ای حوزه‌های علمیه خواهران/تهران، سومین جلسه از سلسله نشست‌های «بررسی سیره و شخصیت راویان؛ رویکردی علمی‌پژوهشی به میراث روایی» با حضور خانم هاشمی از طلاب سطح ۳ مدرسه علمیه تخصصی بانو امین(ره)، به بررسی شخصیت ابن‌شعبه حرانی، محدث شیعه و مؤلف کتاب «تحف‌العقول»، اختصاص یافت و در آن، ابعاد مختلف زندگی علمی ابن‌شعبه حرانی، وضعیت انتساب آثار به او، دیدگاه عالمان شیعه درباره شخصیت وی و جایگاه کتاب تحف‌العقول در میراث حدیثی شیعه مورد بررسی قرار گرفت.

وی گفت: ابن‌شعبه حرانی، با نام ابومحمد حسن بن علی بن حسین بن شعبه حرانی حلبی، از شخصیت‌هایی است که اطلاعات تاریخی و رجالی محدودی درباره او در دسترس است. نبود اطلاعات روشن درباره زندگی، استادان، شاگردان و پیشینه علمی وی در منابع قدیمی، از جمله موضوعاتی است که بررسی شخصیت او را با دشواری‌هایی مواجه کرده است. همین مسئله، پرسش‌هایی درباره هویت فکری و مذهبی او و انتساب آثار موجود به وی پدید آورده است.

خانم هاشمی، در این نشست، با اشاره به دو اثر منسوب به ابن‌شعبه حرانی، یعنی «تحف‌العقول» و «التمحیص»، روند شناخته‌شدن این آثار در میان عالمان شیعه بررسی کرد و افزود: بر اساس برخی پژوهش‌ها، توجه گسترده‌تر به این کتاب‌ها در دوره صفویه و هم‌زمان با افزایش فعالیت‌های مربوط به گردآوری نسخه‌های خطی و منابع حدیثی شکل گرفت. تلاش‌های علامه مجلسی و دیگر عالمان این دوره برای گردآوری منابع مورد نیاز در تألیف آثار حدیثی، از جمله عواملی بود که در معرفی و گسترش استفاده از برخی متون کهن نقش داشت.

وی در بخش دیگری از جلسه به بررسی دیدگاه‌های مختلف درباره گرایش‌های اعتقادی ابن‌شعبه حرانی اختصاص پرداخت و گفت: در برخی پژوهش‌های جدید، با بررسی محتوای تحف‌العقول و التمحیص و مقایسه آن‌ها با متون مرتبط با جریان نصیریه، نشانه‌هایی از تأثیرپذیری احتمالی مؤلف از برخی اندیشه‌های غالیانه مطرح شده است. با این حال، تعیین دقیق گرایش مذهبی مؤلف همچنان نیازمند بررسی بیشتر و ارزیابی شواهد تاریخی و متنی است.

استاد حوزه در ادامه، جایگاه تحف‌العقول در میان منابع حدیثی شیعه و توجه عالمان به این کتاب مورد بررسی قرار داد و گفت: از جمله نکات مطرح‌شده، استفاده شیخ انصاری از روایتی منقول در این کتاب در اثر فقهی مکاسب و بهره‌گیری علامه مجلسی از مطالب آن در بحارالانوار بود. همچنین از محمدباقر خوانساری، نویسنده روضات الجنات، به‌عنوان یکی از عالمانی یاد شد که از فضل علمی و جایگاه حدیثی ابن‌شعبه حرانی تمجید کرده‌اند.

خانم هاشمی، بیان کرد: یکی از ویژگی‌های مهم تحف‌العقول، نقل روایات بدون ذکر سلسله اسناد آن‌هاست؛ موضوعی که در ارزیابی حدیثی کتاب اهمیت دارد. نبود اسناد، بررسی رجالی و تعیین میزان اعتبار روایات را دشوار می‌کند، اما این ویژگی مانع از توجه عالمان شیعه به محتوای کتاب نشده است. در این جلسه همچنین به اختصار، نثر روان و سهولت استفاده از این اثر اشاره شد؛ ویژگی‌هایی که آن را برای مطالعه و بهره‌گیری عمومی مناسب کرده است.

وی در بخش دیگری از نشست، به انگیزه تألیف تحف‌العقول بر اساس مقدمه مؤلف پرداخت و اضافه کرد: ابن‌شعبه حرانی در مقدمه کتاب، با اشاره به گستردگی معارف پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) و اهل‌بیت(علیهم‌السلام)، بر اهمیت گردآوری سخنان و آموزه‌های آنان تأکید می‌کند. از این منظر، حفظ معارف دینی و فراهم‌کردن زمینه بهره‌مندی نسل‌های آینده از سخنان پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) و امامان(علیه‌السلام)، از انگیزه‌های اصلی تألیف این اثر به شمار می‌رود.

استاد حوزه اضافه کرد: تحف‌العقول مجموعه‌ای از سخنان، خطبه‌ها، نامه‌ها و سفارش‌های اخلاقی و اعتقادی پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) و اهل‌بیت(علیهم‌السلام) را در بر می‌گیرد. از جمله مطالب برجسته آن می‌توان به خطبه‌هایی درباره اخلاص و توحید، نامه امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام) به مالک اشتر، رساله حقوق امام سجاد(علیه‌السلام)، پاسخ‌های امام جواد(علیه‌السلام) به پرسش‌های یحیی بن اکثم و رساله امام هادی(علیه‌السلام) در رد دیدگاه‌های جبر و تفویض اشاره کرد. همچنین در این کتاب، آموزه‌ها و سفارش‌های اخلاقی و تربیتی متعددی نقل شده است. از نکات قابل توجه در بررسی محتوای اثر، نبود روایتی از امام دوازدهم، حضرت مهدی(عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف)، در آن است.

گفتنی است در پایان این نشست، بر اهمیت تحف‌العقول به‌عنوان یکی از آثار شناخته‌شده در سنت حدیثی شیعه تأکید شد. این کتاب با گردآوری مجموعه‌ای از آموزه‌های اخلاقی، اعتقادی و تربیتی پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) و اهل‌بیت(علیهم‌السلام)زمینه‌ای برای آشنایی با بخش‌هایی از میراث روایی شیعه فراهم کرده است. با این حال، محدودبودن اطلاعات تاریخی درباره مؤلف و نبود اسناد روایات در متن کتاب، ضرورت بررسی دقیق‌تر منابع تاریخی، رجالی و حدیثی را یادآور می‌شود.

انتهای پیام/