به گزارش پایگاه خبری و رسانه‌ای حوزه‌های علمیه خواهرا/تهران، مدرسه علمیه تخصصی رفیعة المصطفی (علیهاالسلام) نشست علمی با عنوان «پژوهش اخلاقمند: تعهد به علم، دین، جامعه» را روز دوشنبه ۲۰ مهرماه ۱۴۰۵ از ساعت ۱۶ به صورت حضوری و مجازی برگزار کرد و در آن، حجت الاسلام والمسلمین دکتر اسماعیل چراغی کوتیانی، هیات علمی گروه جامعه شناسی آموزش و پرورش موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی و استاد حوزه و دانشگاه، به تبیین ابعاد مختلف اخلاق پژوهش پرداخت.

وی گفت: اخلاق پژوهش مجموعه‌ای از اصول، آداب و هنجارهای اخلاقی است که باید توسط جامعه علمی در تمام مراحل تولید، استفاده و نشر دانش رعایت شود. پژوهش یک فعل اخلاقی و اختیاری است؛ لذا پژوهشگر در تمام مراحل انتخاب موضوع، گردآوری داده‌ها، تحلیل، نگارش و انتشار، در معرض انجام گناه یا ثواب قرار دارد. در واقع ما وقتی پژوهش می‌کنیم، در حال انجام یک کنش اخلاقی هستیم و رعایت نکردن این اصول، مصداق بارز عمل غیراخلاقی و گناه است.

استاد حوزه و دانشگاه اظهار داشت: تعهد به علم ایجاب می‌کند که پژوهشگر به دنبال حقیقت و واقعیت باشد، نه صرفاً پاس کردن تکالیف دانشگاهی. رعایت امانت‌داری، پرهیز از سرقت علمی، خودداری از ارائه آدرس‌های جعلی و پرهیز از پنهان‌کاری در بیان پیشینه پژوهش، از جمله الزامات اخلاقی در این عرصه است. متأسفانه امروزه شاهد پدیده‌هایی مانند پایان‌نامه‌فروشی و خرید و فروش کارنامه‌های پژوهشی هستیم که اساساً با ماهیت حقیقت‌جویانه علم در تضاد است.

وی یادآوری کرد: تعهد به دین ما را ملزم می‌کند که با اخلاص و نیت الهی قلم بزنیم و علم را به عمل صالح گره بزنیم. در منطق دینی، علم حقیقتی متعهدکننده است و باید به افزایش بصیرت و رستگاری انسان منتهی شود. همچنین تعهد به جامعه ایجاب می‌کند که پژوهش‌ها در راستای حل مشکلات و اولویت‌های واقعی جامعه باشند و از تولید علم آسیب‌زا و سوءاستفاده از دانش پرهیز شود. اخلاق پژوهش، مسئولیت اجتماعی محقق را در قبال رفاه و سلامت جامعه یادآوری می‌کند.

استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به چالش‌های هوش مصنوعی در پژوهش افزود: هوش مصنوعی با سرعت بالا در ایده‌پردازی، ترجمه و ویراستاری، یک واقعیت انکارناپذیر است؛ اما پدیده «توهم هوش مصنوعی» باعث تولید منابع جعلی و داده‌های غیرواقعی می‌شود. بر اساس تحقیقات، مدل‌های هوش مصنوعی بین ۲۸ تا ۹۱ درصد نرخ توهم در تولید اطلاعات دارند. لذا استناد به منابع ساخته‌شده توسط هوش مصنوعی، مصداق بارز تخلف و بی‌اخلاقی در پژوهش است.

وی بیان کرد: وابستگی بیش از حد به هوش مصنوعی موجب «غیرمهارت‌سازی» و تضعیف قوه تفکر انتقادی، تحلیلی و نگارش در پژوهشگران می‌شود. همچنین تورش الگوریتمی، عدم شفافیت و پدیده نویسندگی و داوری توسط هوش مصنوعی، از دیگر چالش‌های جدی در این حوزه است. هوش مصنوعی باید به عنوان یک «دستیار» در خدمت پژوهشگر باشد، نه اینکه نقش «نویسنده» و «تحلیلگر» را ایفا کند.

حجت الاسلام والمسلمین چراغی کوتیانی در ادامه به آسیب‌های ساختاری در نظام پژوهشی اشاره کرد و گفت: غلبه شاخص‌های کمی در ارزیابی‌های علمی، فشار برای تولید مقالات متعدد با هر کیفیتی، ضعف نظارت و مقررات، بازارهای غیررسمی پایان‌نامه‌فروشی و نبود حمایت از افشاگران تخلفات، از جمله موانع جدی در مسیر اخلاق‌مداری پژوهش هستند. نظام ارزیابی علمی باید از تعداد مقالات به سمت کیفیت و اثربخشی واقعی حرکت کند.

وی در پایان راهکارهای خود را برای برون‌رفت از این وضعیت ارائه داد و اضافه کرد: بازطراحی نظام ارزیابی علمی مبتنی بر کیفیت، حمایت قانونی و ایجاد امنیت شغلی برای افشاگران تخلفات، آموزش و فرهنگ‌سازی اخلاق پژوهش از سنین پایین، و استفاده صحیح از هوش مصنوعی به عنوان «دستیار پژوهشی» می‌تواند به ارتقای اخلاق پژوهش کمک کند. در این راستا، محققان باید با ارائه منابع دقیق (مانند PDF کتاب‌ها) به هوش مصنوعی و تحلیل انتقادی خروجی آن، مسئولیت نهایی را بر عهده بگیرند و میزان استفاده از این ابزار را با شفافیت کامل اعلام کنند.

انتهای پیام/